TΑ ΣΧΙΣΜΑΤΑ ΩΣ ΚΑΘΡΕΦΤΗΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ: ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΡΩΜΑΙΟΚΑΘΟΛΙΚΙΣΜΟΣ !

photo by AI

Ιωάννου Λότσιου

Ο Μητροπολίτης Λαρίσης και Τυρνάβου, στο άρθρο του «Η δυτική εκκλησία σε σχίσμα», βλ. εδώ https://orthodoxia.info/news/dytiki-ekklisia-se-schisma/. αναφέρεται στις διαφορές μεταξύ της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, παρουσιάζοντας ζητήματα που αφορούν την εκκλησιαστική ενότητα, τα σχίσματα, τη λειτουργική παράδοση και τη σχέση της Εκκλησίας με την ιστορική εξέλιξη. Μια τέτοια θεματολογία αποτελεί αναμφίβολα αντικείμενο ιδιαίτερου θεολογικού και ιστορικού ενδιαφέροντος, διότι αγγίζει τον πυρήνα της εκκλησιολογικής αυτοσυνειδησίας των δύο μεγάλων χριστιανικών παραδόσεων, Ανατολικής και Δυτικής . Ωστόσο, μια προσέγγιση απαιτεί η εξέταση των ζητημάτων αυτών να γίνεται με κοινά κριτήρια, χωρίς μονομερείς αξιολογήσεις και χωρίς την εντύπωση ότι ορισμένα προβλήματα αποτελούν αποκλειστικά χαρακτηριστικά μιας μόνο Εκκλησίας.

 Η ιστορία του χριστιανισμού αποδεικνύει ότι το φαινόμενο των σχισμάτων, των εσωτερικών διαφωνιών και των κανονικών συγκρούσεων δεν αφορά αποκλειστικά τη Δυτική Εκκλησία. Αντίθετα, αποτελεί ένα διαχρονικό φαινόμενο που εμφανίζεται σε όλες τις μεγάλες εκκλησιαστικές παραδόσεις, όταν προκύπτουν διαφωνίες σχετικά με τη διοίκηση, τη θεολογική ερμηνεία, τη λειτουργική πρακτική ή τον τρόπο άσκησης της εκκλησιαστικής εξουσίας.

Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία ασφαλώς έχει αντιμετωπίσει σημαντικές εσωτερικές κρίσεις στην ιστορική της πορεία. Η περίπτωση της Αδελφότητας του Αγίου Πίου Ι΄ αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας μακρόχρονης εκκλησιαστικής διαφωνίας γύρω από ζητήματα παράδοσης, λειτουργικής μεταρρύθμισης και εκκλησιαστικής αυθεντίας. Η χειροτονία επισκόπων χωρίς την απαιτούμενη παπική άδεια αποτελεί, σύμφωνα με το Κανονικό Δίκαιο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, σοβαρό κανονικό ζήτημα. Ωστόσο, από επιστημονική άποψη, ο χαρακτηρισμός κάθε τέτοιας εξέλιξης ως «νέου σχίσματος» χρειάζεται προσεκτική ανάλυση, διότι το σχίσμα δεν είναι απλώς μια πράξη ανυπακοής, αλλά μια βαθύτερη και σταθερή ρήξη εκκλησιαστικής κοινωνίας. Η περίπτωση της Αδελφότητας του Αγίου Πίου Ι΄ δεν εμφανίστηκε ξαφνικά, αλλά αποτελεί συνέχεια μιας ιστορικής πορείας που ξεκίνησε ήδη από τις επισκοπικές χειροτονίες του 1988 από τον Αρχιεπίσκοπο Marcel Lefebvre χωρίς την παπική έγκριση. Από τότε, η σχέση της Αδελφότητας με τη Ρώμη χαρακτηρίζεται από ένταση, διαλόγους, προσπάθειες προσέγγισης και ταυτόχρονα σημαντικές διαφωνίες. Συνεπώς, μια ακριβής προσέγγιση θα πρέπει να εξετάζει εάν πρόκειται για μια νέα εκκλησιαστική ρήξη ή για συνέχιση μιας ήδη υπάρχουσας κανονικής εκκρεμότητας. Παράλληλα, όταν εξετάζονται τα σχίσματα στον χριστιανικό κόσμο, είναι αναγκαίο να λαμβάνονται υπόψη και οι αντίστοιχες εμπειρίες της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Στον ελληνικό χώρο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το παλαιοημερολογίτικο ζήτημα, το οποίο προέκυψε μετά την αλλαγή του ημερολογίου το 1924. Η διαφωνία αυτή δεν παρέμεινε μια απλή διοικητική διαφορά, αλλά εξελίχθηκε σε μια μακρόχρονη εκκλησιαστική διάσπαση, με τη δημιουργία πολλών διαφορετικών παρατάξεων και συνεχείς εσωτερικές αντιπαραθέσεις. Η ιστορική αυτή πραγματικότητα δείχνει ότι τα σχίσματα δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται ως επιχείρημα εναντίον μιας μόνο εκκλησιαστικής παράδοσης. Η Εκκλησία, ως ζωντανός ιστορικός θεσμός, αντιμετωπίζει πάντοτε το δύσκολο ζήτημα της ισορροπίας ανάμεσα στη διατήρηση της παράδοσης και στην αντιμετώπιση των μεταβαλλόμενων ιστορικών συνθηκών.

Στο ίδιο πλαίσιο μπορούν να εξεταστούν και οι εσωτερικές εκκλησιαστικές διαφωνίες που έχουν εμφανιστεί στην Εκκλησία της Ελλάδος. Η περίπτωση της Ιεράς Μονής Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στη Ναύπακτο αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας μακροχρόνιας εκκλησιαστικής και διοικητικής αντιπαράθεσης, η οποία ανέδειξε ζητήματα σχετικά με την κανονική υπαγωγή, τις σχέσεις μοναστικών κοινοτήτων και εκκλησιαστικής διοίκησης, καθώς και τα όρια της εκκλησιαστικής αυτονομίας. Ανεξάρτητα από την τελική αξιολόγηση της συγκεκριμένης υπόθεσης, το γεγονός ότι τέτοιες διαφορές μπορούν να παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα αποδεικνύει ότι και στον ορθόδοξο χώρο υπάρχουν σύνθετα ζητήματα εκκλησιαστικής διοίκησης και ενότητας. Η μελέτη οφείλει να τα εξετάζει με τον ίδιο τρόπο που εξετάζει αντίστοιχα φαινόμενα στη Δυτική Εκκλησία. Ιδιαίτερη θέση στη σύγκριση Ορθοδοξίας και Ρωμαιοκαθολικισμού κατέχει το ζήτημα της λειτουργικής γλώσσας. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία επί πολλούς αιώνες χρησιμοποίησε τη λατινική ως κύρια λειτουργική γλώσσα. Η λατινική υπήρξε φορέας θεολογικής συνέχειας, πολιτισμικής ενότητας και εκκλησιαστικής ταυτότητας σε ολόκληρη τη Δύση. Ωστόσο, μετά τη Β΄ Σύνοδο του Βατικανού, επιτράπηκε ευρύτερα η χρήση των εθνικών γλωσσών στη λατρεία, με σκοπό την καλύτερη κατανόηση των λειτουργικών κειμένων και την ενεργότερη συμμετοχή των πιστών. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε και αντιδράσεις μέσα στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, διότι ορισμένοι θεώρησαν ότι η εγκατάλειψη της λατινικής απομάκρυνε τη λατρεία από την παραδοσιακή της μορφή. Το ζήτημα αυτό δείχνει ότι η σχέση μεταξύ παράδοσης και αλλαγής αποτελεί κοινό πρόβλημα όλων των μεγάλων Εκκλησιών. Ανάλογος προβληματισμός υπάρχει και στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Η λειτουργική γλώσσα της Ορθοδοξίας βασίζεται κυρίως στην ελληνιστική κοινή, μια γλώσσα με τεράστια θεολογική και πολιτισμική αξία, η οποία συνδέεται με τα κείμενα της Αγίας Γραφής, των Πατέρων και της αρχαίας Εκκλησίας. Ωστόσο, η απόσταση ανάμεσα στη γλώσσα των λειτουργικών κειμένων και στη σύγχρονη γλωσσική πραγματικότητα έχει δημιουργήσει προβληματισμούς σχετικά με το κατά πόσο οι πιστοί κατανοούν πλήρως το περιεχόμενο της λατρείας. Στην Ελλάδα, προσπάθειες για μεγαλύτερη χρήση της δημοτικής γλώσσας ή για παράλληλη παρουσία μεταφρασμένων λειτουργικών κειμένων προκάλεσαν έντονες συζητήσεις. Ο μακαριστός Χριστόδουλος ως Μητροπολίτης Δημητριάδος, όπως και άλλοι θεολόγοι και ιεράρχες, υποστήριξαν ότι η κατανόηση του λειτουργικού λόγου αποτελεί σημαντική ποιμαντική ανάγκη. Οι απόψεις αυτές όμως συνάντησαν αντιδράσεις από εκείνους που φοβήθηκαν ότι η αλλαγή της γλώσσας θα μπορούσε να οδηγήσει σε απομάκρυνση από την παράδοση. Οι αντιδράσεις γύρω από τη λειτουργική γλώσσα στην Εκκλησία της Ελλάδος αποκαλύπτουν ότι το ζήτημα δεν είναι απλώς γλωσσικό ή φιλολογικό. Στην πραγματικότητα συνδέεται με βαθύτερα ζητήματα εκκλησιαστικής ταυτότητας, ιστορικής μνήμης και αντίληψης της παράδοσης. Για πολλούς πιστούς και θεολόγους, η παραδοσιακή λειτουργική γλώσσα αποτελεί έναν δεσμό με την ιστορική συνέχεια της Εκκλησίας και έναν φορέα πνευματικής κληρονομιάς. Για άλλους, η κατανόηση του λειτουργικού λόγου από το σύγχρονο εκκλησίασμα αποτελεί βασική προϋπόθεση για ουσιαστική συμμετοχή στη λατρευτική ζωή. Ακριβώς εδώ εμφανίζεται ένα κοινό χαρακτηριστικό τόσο της Ορθόδοξης όσο και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας: η δυσκολία διαχείρισης της αλλαγής μέσα σε θεσμούς με μεγάλη ιστορική διάρκεια. Η Εκκλησία δεν λειτουργεί μόνο ως διοικητικός οργανισμός, αλλά ως φορέας μνήμης, παράδοσης και συλλογικής ταυτότητας. Για τον λόγο αυτό, κάθε μεταβολή που αγγίζει βασικά στοιχεία της εκκλησιαστικής ζωής αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως πρακτική αλλαγή, αλλά και ως πιθανή μεταβολή της ίδιας της ταυτότητας του θεσμού. Από την οπτική της θεωρίας των εκκλησιαστικών οργανώσεων, το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως αντίσταση στην αλλαγή. Οι εκκλησιαστικές οργανώσεις με ισχυρή ιστορική παράδοση αναπτύσσουν μηχανισμούς προστασίας της συνέχειάς τους, επειδή η αλλαγή συχνά θεωρείται πιθανή απειλή για τις αξίες, τις συνήθειες και τις δομές που τους συγκροτούν. Στην περίπτωση των Εκκλησιών, η αντίσταση αυτή έχει ιδιαίτερη ένταση, επειδή συνδέεται με την έννοια της ιερότητας της παράδοσης. Ωστόσο, η παράδοση δεν σημαίνει απουσία ιστορικής εξέλιξης. Η ίδια η ιστορία των Εκκλησιών αποδεικνύει ότι πολλές πρακτικές που σήμερα θεωρούνται παραδοσιακές υπήρξαν κάποτε αποτέλεσμα ιστορικών αλλαγών. Η γλώσσα της λατρείας, οι μορφές διοίκησης, η οργάνωση των εκκλησιαστικών θεσμών και οι τρόποι επικοινωνίας με την κοινωνία μεταβλήθηκαν πολλές φορές μέσα στους αιώνες. Συνεπώς, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι αν η Εκκλησία πρέπει ή όχι να αλλάζει, αλλά με ποιον τρόπο μπορεί να διαχειρίζεται την αλλαγή χωρίς να χάνει την ιστορική και θεολογική της αυτοσυνειδησία. Αυτό αποτελεί πρόκληση τόσο για τη Ρωμαιοκαθολική όσο και για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Στην περίπτωση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, η Β΄ Σύνοδος του Βατικανού αποτέλεσε μια προσπάθεια προσαρμογής της εκκλησιαστικής ζωής στις συνθήκες του σύγχρονου κόσμου. Η χρήση των εθνικών γλωσσών στη λατρεία, η ανανέωση της ποιμαντικής προσέγγισης και η έμφαση στη συμμετοχή των λαϊκών αποτελούν χαρακτηριστικά αυτής της προσπάθειας. Παράλληλα όμως δημιούργησαν αντιδράσεις από ομάδες που θεώρησαν ότι ορισμένες αλλαγές απομάκρυναν την Εκκλησία από την παραδοσιακή της μορφή. Αντίστοιχα, στην Ορθόδοξη Εκκλησία, κάθε πρόταση για ανανέωση πρέπει να αντιμετωπίσει την ισχυρή αντίληψη ότι η διαφύλαξη της παράδοσης αποτελεί βασικό στοιχείο της εκκλησιαστικής ζωής. Το αποτέλεσμα είναι ότι ακόμη και ζητήματα ποιμαντικού χαρακτήρα, όπως η κατανόηση της λειτουργικής γλώσσας, μπορούν να μετατραπούν σε ευρύτερες συζητήσεις για την ταυτότητα και τη συνέχεια της Εκκλησίας. Αυτό ακριβώς δείχνει ότι τα προβλήματα που σχετίζονται με την αλλαγή, την ενότητα και τη διοίκηση δεν αποτελούν χαρακτηριστικά μιας συγκεκριμένης Εκκλησίας. Αντίθετα, είναι κοινές προκλήσεις όλων των μεγάλων θρησκευτικών οργανισμών. Μια αντικειμενική επιστημονική προσέγγιση, επομένως, δεν πρέπει να αναζητεί ποια Εκκλησία έχει περισσότερα προβλήματα ή περισσότερες ιστορικές δυσκολίες. Ο σκοπός της ιστορικής και εκκλησιολογικής έρευνας είναι να κατανοήσει τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους οι Εκκλησίες αντιμετωπίζουν τις κρίσεις τους, διατηρούν την ενότητά τους και προσαρμόζονται στις νέες συνθήκες.

Υπό αυτή την έννοια, η συζήτηση για τα σχίσματα, είτε αφορά τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία είτε την Ορθόδοξη Εκκλησία, δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως εργαλείο αντιπαράθεσης, αλλά ως αφορμή για βαθύτερη κατανόηση της εκκλησιαστικής πραγματικότητας. Η ιστορία δείχνει ότι καμία ανθρώπινη κοινότητα, ακόμη και όταν θεωρεί τον εαυτό της φορέα μιας ιερής αποστολής, δεν παύει να αντιμετωπίζει προβλήματα οργάνωσης, επικοινωνίας, εξουσίας και διαχείρισης των διαφορών. Η εκκλησιαστική ενότητα δεν είναι ένα δεδομένο που διατηρείται αυτόματα, αλλά ένα διαρκές έργο που απαιτεί διάλογο, ποιμαντική ευαισθησία και ικανότητα συνδυασμού της παράδοσης με τις ανάγκες κάθε εποχής. Στο πλαίσιο αυτό, η κριτική στο άρθρο του Μητροπολίτη Λαρίσης και Τυρνάβου δεν αποσκοπεί στην αμφισβήτηση της θεολογικής του θέσης, αλλά στην επισήμανση της ανάγκης για μια ευρύτερη και συγκριτική θεώρηση. Η ανάδειξη των προβλημάτων της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας είναι θεμιτή όταν γίνεται με ιστορική ακρίβεια, αλλά η επιστημονική πληρότητα απαιτεί να εξετάζονται ταυτόχρονα και οι αντίστοιχες προκλήσεις που αντιμετώπισε και αντιμετωπίζει η Ορθόδοξη Εκκλησία. Μόνο μέσα από μια τέτοια ισορροπημένη προσέγγιση μπορεί να αναπτυχθεί ένας ουσιαστικός θεολογικός διάλογος, απαλλαγμένος από μονομερείς κρίσεις και βασισμένος στην αναζήτηση της ιστορικής αλήθειας. Η συγκριτική εκκλησιολογία προσφέρει ακριβώς αυτή τη δυνατότητα: να μελετά τις Εκκλησίες όχι με κριτήριο την αντιπαράθεση, αλλά με βάση την κατανόηση των ιστορικών, θεολογικών και κοινωνικών παραγόντων που διαμορφώνουν την πορεία τους.